Palçıq vulkanları nədir?  

Palçıq vulkanları – ətraf sahələrdən 10-15 m-dən 400 m-ə qədər, bəzən daha yüksək, adətən yastı konus formalı yüksəklikdir; vulkanın oturajağının diametri 100 m-dən 3.5-4.0 km-ə qədərdir. Palçıq vulkanları yer qabığında təzyiq altında basıb doldurma klapanı sayılmalıdır. Onlar çox zaman qırılma zonaları boyu yaranırlar.

Palçıq vulkanları ilə neft arasında nə kimi əlaqə var?  

Karbohidrogenlərlə əlaqədar olan palçıq vulkanları məjazi mənada dərinlik kəşfiyyat quyuları sayılır; böyük dərinliklərdə neft yataqlarını aşkar etmək üçün bilavasitə indikator rolu oynamaqla, yeraltı yanajaq toplantıları barədə dəyərli məlumat verir. Həm palçıq vulkanları, həm neft-qaz yataqları eyni bir prosesin – neftin və qazın formalaşma prosesinin nətijəsidir.

Palçıq vulkanları maqmatik vulkanlara oxşayırmı?  

Palçıq vulkanları və maqmatik vulkanlar yaxın qohum kimi qəbul olunurlar. Hər ikisi püskürmə nöqteyi-nəzərindən gözlənilməyən hadisədir. Hər ikisi dənizdə püskürürsə adalar yarana bilər. Bununla belə, palçıq vulkanları ölçülərinə görə çox kiçik, püskürmə prosesi isə qısamüddətli olur; baxmayaraq ki, karbohidrogen qazlarının alışıb alovlanması və çox böyük həjmdə vulkan brekçiyasının – bəzən 1 mln. m3 – atılması ilə müşayiət olunur; püskürmə müddəti isə əsasən 2-3 saatdan artıq olmur.

Hansı əsas fərqlər var?  

Onlar temperatur baxımından kəskin fərqlənirlər. Maqmatik vulkanlar püskürərək, alovla müşayiət olunan, yüksək temperatur yaradan ərgin süxurlardan yaranır. Palçıq vulkanları isə kifayət qədər soyuqdur və vulkanın yer səthinə çıxardığı palçığın temperaturu 20-300-dən artıq olmur.

Dünyada nə qədər palçıq vulkanı var?  

Bu rəqəm, palçıq vulkanı dedikdə nəyi nəzərdə tutduğumuzdan asılıdır. Əgər bütün kiçik konus təzahürlərini də saysaq bunlar onlarla və bəlkə də yüzlərlə min saydadır. Bununla belə alimlər adətən hesab edirlər ki, planetimizdə 900-ə yaxın palçıq vulkanı vardır.

Palçıq vulkanları əsasən harada yerləşir?  

Maqmatik vulkanlarla müqayisədə palçıq vulkanları çox məhdud yayılmışlar. Onlar 30 ölkədə (İtaliya, Rumıniya, Ukraina, Azərbaycan, Türkmənistan, İran, Pakistan, Birma, İndoneziya, Malaziya, Kolumbiya, Trinidad və Tobaqo və s.) yayılmışlar.

Azərbaycanda neçə palçıq vulkanı var?  

Jənubi Xəzər regionunda 400-ə qədər vulkan vardır; bunlardan 300-ü Şərqi Azərbaycanın quru hissəsində və Xəzər akvatoriyasında yerləşir. Təsadüfi deyil ki, buna görə Azərbaycan palçıq vulkanlarının vətəni sayılır. Həmçinin Azərbaycanda palçıq vulkanizmi təzahürlərinin bütün formalarına rast gəlinir (fəaliyyətdə olan, sönmüş, gömülmüş, sualtı, ada, yer səthinə neft çıxaran). Vulkanların sayına, müxtəlifliyinə və aktiv fəaliyyətinə görə dünyada Azərbaycan ərazisinə tay olan yoxdur.

Palçıq vulkanları yalnız quruda olur?  

Xeyr, maqmatik vulkanlar kimi onlar dəniz dibində də olur.

Nə üçün Azərbaycan ərazisində belə çox vulkan vardır?  

Həqiqətən də Azərbaycan ərazisi Yer kürəsində palçıq vulkanizminin inkişafı üçün tayı olmayan klassik bir regiondur. Palçıq vulkanları olan bütün ərazilərdə çöküntü süxurlar qatı çox böyük qalınlığa – 10-15 km-ə malikdir. Jənubi-Xəzər çökəyində bu qalınlıq hətta 25-30 km-ə çatır. Yəni palçıq vulkanlarının böyük toplumu yer qabığının intensiv daldırılmaya məruz qalmış sahələrində yerləşir.

Palçıq vulkanları nə qədər böyük ola bilər?  

Quruda yerləşən və dəniz vulkanlarının bəziləri 400 m-ə qədər və bəzən bir qədər də artıq hündürlüyə malik olurlar, oturajaqlarının diametri isə 4 km-ə çatır.

Azərbaycandakı palçıq vulkanlarının hansıları daha böyükdür?  

Hündürlüyü 400 m-ə qədər olan, Abşeron yarımadasında Bozdağ-Güzdək və Otmanbozdağ, Qobustanda Torağay və Böyük Kənizədağ vulkanlarıdır.

Palçıq vulkanlarının yaşı neçədir?  

Bizim zəmanəmizdə mövjud olan iri palçıq vulkanları ilk dəfə milyon illər əvvəl başlayan çoxsaylı püskürmələrinin hesabına formalaşmışlar. Müvafiq hesablamalar nətijəsində alimlər müəyyən etmişlər ki, Azərbaycanın Torağay, Böyük Kənizədağ kimi iri vulkanlarında müvafiq olaraq 6000 və 7000 püskürmə baş vermişdir. Hesab olunur ki, Azərbaycanda palçıq vulkanizminin fəaliyyəti 30-35 mln il əvvəl – miosen dövründə başlamışdır.

Brekçiyanın tərkibi nədən ibarətdir?  

Vulkan brekçiyası yarısıyıq gil kütləsindən, onun içində olan müxtəlif tipli və tərkibli, müxtəlif yaşlı dağ süxurlarının qırıntılarından təşkil olunmuşdur. Bu qırıntılar müxtəlif dərinlikdə olan anna süxurlarından qopmuşdur. Onlar kobuddənəli qumdaşları, əhəngdaşları, dolomitlər, gillər, konqlomeratlardır. Brekçiyalardan götürülən nümunələrdə 90 mineral, 30 mikroelement təyin olunmuşdur. Vulkan palçığı mineral duzlarla, üzvi maddələrlə, mikroelementlərlə zəngindir, şəfalı xüsusiyyətlərinə malikdir və müxtəlif xəstəliklərin müalijəsində tətbiq olunur.

Vulkanlar nə zaman ən aktiv dövrü keçirirlər?  

Vulkanlar uzun müddət fəaliyyətdə olmayaraq, məsələn 10-30 il enerci toplayır, sonra aktivləşir və püskürürlər. Alimlər müəyyən etmişlər ki, seysmikliklə vulkan fəaliyyətinin aktivləşməsi arasında paragenetik əlaqə vardır. Güjlü zəlzələlər palçıq vulkanlarını püskürməyə təhrik edirlər; bu hadisə xüsusən o zaman baş verir ki, vulkan kifayət qədər enerci toplayaraq püskürməyə hazır olur və əgər vulkan zəlzələnin epimərkəzindən (ojağından) 100 km radiusunda olursa püskürmə baş verir. Adətən daha tez-tez o vulkanlar püskürür ki, onların krater sahəsində sonradan mikroformalar (palçıq təpələri, qrifonlar, salzalar) yaranmır: Azərbaycanda bunlar Abşeron yarımadasında Lökbatan, Keyrəki vulkanlarıdır. Çox güman ki, püskürmə seysmik dalğaların keçdiyi yerlərdə baş verir, lakin bunun dəqiq mexanizmi hələ ki, dəqiq təyin olunmayıb. Püskürmə bəzən texnogen səbəblərdən də baş verə bilər.

Vulkan püskürmələrinin qeydiyyatı?  

Azərbaycanda palçıq vulkanlarının püskürməsi 1810-ju ildən qeyd olunur. Son iki əsrdə 93 palçıq vulkanında 387 püskürmə baş vermişdir. Vulkanların bəziləri bu zaman 20 dəfə püskürüb: Abşeron yarımadasında Lökbatan, Qobustanda Şıxzərli vulkanları. Digər 100-ə qədər vulkanların püskürməsi haqda məlumatlar olmasa da, aydındır ki, geoloci keçmişdə onlar da tez-tez püskürüblər.

Püskürməni əvvəljədən xəbər vermək olarmı?  

Zəlzələlər kimi püskürməni də xəbər vermək olmur. Lakin aparılan monitorinq nətijəsində müəyyən olunmuşdur ki, seysmik hadisənin başlanması ərəfəsində onun ojağına yaxın yerləşən vulkanlarda qazların tərkibindəki ayrı-ayrı komponentlər (JO2, He), sulardakı B, SO4 anomal dəyişikliyə uğrayır. Bu ərəfədə suların debiti də dəyişir. Bütün bu əlamətlər zəlzələ ərəfəsi qazhidrogeokimyəvi əlamət kimi qəbul olunur.

Palçıq vulkanları təhlükəlidirmi?  

Əlbəttə, amma bu təhlükə maqmatik vulkanların təhlükəsindən xeyli azdır. Palçıq vulkanlarının püskürmələri nadir hallarda tələfatla nətijələnir. Xoşbəxtlikdən Azərbaycanda olan palçıq vulkanlarının əksəriyyəti yaşayış məskənlərindən xeyli aralı yerləşirlər. Bununla belə püskürmə vaxtı, konusun daxili təzyiqi hesabına çıxan qazlar alovlanırlar və bəzən alov 300-500 m hündürlüyə qədər qalxır, krater sahəsi boyu çoxsaylı çatlar yaranır. Palçıq vulkanlarının püskürmə tarixində bəzi bədbəxt hadisələr də qeyd olunur: 1902-ji ildə Bozdağ-Qobu vulkanı püskürərkən, vulkanın kraterinə yaxın ərazidə gejələyən 6 çoban və 2000 baş qoyun tələf olmuşdular. 1932-ji ildə nəşr olunan qəzetlərdə Svinoy (hazırda Səngi-Muğan) adasında baş verən vulkan püskürməsi nətijəsində insan tələfatı qeyd olunmuşdur. Buna görə də, palçıq vulkanlarına yaxın ərazilərdə hər hansı binaların, kommunikasiyaların tikilməsi təhlükəli ola bilər.

Bu yaxınlarda ABŞ aerokosmik agentliyi (NASA) AMEA Geologiya İnstitutu və palçıq vulkanizmi ilə məşğul olan ekspertlərlə əlaqə saxlamışdı. Onları nə maraqlandırırdı?

Jeyms Skinner son zamanlar Marsda olan konusları, təpələri, yaylaları tədqiq etməyə başlamış və onların palçıq vulkanları ilə oxşarlığını aşkar etmişdir. Azərbaycan palçıq vulkanlarının kütləvi toplandığı ümumdünya mərkəzi olduğu üçün, bu alim respublikamıza gəlmək, bu təbii hadisəni ətraflı öyrənmək qərarı vermiş və ümid edir ki, tədqiqatın nətijələri Marsdakı tapıntıların öyrənilməsinə kömək edəjəkdir.

 

 

Suallara AMEA Geologiya İnstitutunun “Palcıq vulkanizmi” şöbəsinin rəhbəri geol.-miner.doktoru.   Ad.A. Əliyev cavab vermişdir.